HASTALIKLARA KARŞI GÜÇLÜ SAVAŞÇILAR DOĞAL ANTİOKSİDANLAR

0

Dr.Ecz.Canan Eriş

Oksijen, insan yaşamı için olmazsa olmaz bir öneme sahiptir .Fakat normal metabolizma sırasında üretilen bazı reaktif oksijen türleri de vücuda ciddi bir zarar oluşturma potansiyeli gösterir(1). Çevre kirliliği, radyasyon, kontamine sular, pestisitler ve canlı hücrelerdeki oksijen metabolizması gibi birçok etmen kaçınılmaz olarak serbest radikallerin oluşumuna neden olmaktadırlar.

Serbest radikaller vücut hücrelerinin membranına, hücre yapısındaki lipidlere, proteinlere, nükleik asitlere ve DNA’ya zarar vermekte ve bunun sonucunda koroner hastalıklar, diyabet, kanser, karaciğer tahribatı, katarakt gibi çok çeşitli hastalıklara yol açmaktadır . Doğal ve dengeli beslenme sonucunda, doğal besin kaynaklarından aldığımız antioksidanlar; serbest radikallerin neden olduğu oksidasyonları önleyen, serbest radikalleri yakalama ve stabilize etme yeteneğine sahip olan moleküllerdir . Antioksidanların insan sağlığındaki başlıca etkisi, serbest radikalleri nötralize eden ve zincir kıran mekanizmalarda aktif rol alması ile ortaya çıkar . Antioksidanlar doğal ve sentetik olmak üzere ikiye ayrılır ( 2).

Doğal antioksidanlar, bitki ve hayvan dokularında bulunan ve ekstrakte edilebilen bileşenlerdir.

Doğal Antioksidanlar

Doğal antioksidanlar, endojen (organizma tarafından sentezlenen) ya da ekzojen (dışarıdan besinlerle alınan) yapılardır. Fakat organizmanın doğal antioksidan üretimi yaş ilerledikçe azalır. Uzmanlar bu açığın kapatılabilmesi için bitkisel antioksidanların iyi bir alternatif olduğunu düşünmektedir (3). En önemli kaynağı meyve sebzeler olan bitkisel antioksidanlar anormal hücre çoğalmalarını engelleyen ve oksidasyondan dolayı zarar gören hücreleri koruyan bir görev üstlenirler .

İnsan Vücudunda Sentezlenmeyen Önemli Doğal Antioksidanlar

Karotenoidler:

Karotenoidler sebze meyvelerde yaygın olarak bulunan sarı, turuncu ve kırmızı renkteki pigmentlerdir. Suda erimezler, genel olarak bitkisel yağda erirler . Doğada en yaygın olarak bulunan pigment maddeleri karotenoidlerdir. Karotenoidler isimlerini ilk kez izole edildikleri havucun Latince isminden (Dautus Carrota) almışlardır. Günümüzde bilinen karotenoid madde sayısı yaklaşık 600 kadardır. Karotenoidler, metil grupları eklenmiş, konjuge çift bağları bulunan doymamış, alifatik zincir yapısındadır. Karotenoidler, kalp hastalığı azaltılması için önemli fizyolojik antioksidanlardır. Antioksidan kapasitelerinin yüksek olduğu düşünülen en önemli karotenoidler şunlardır:

Likopen: Likopen, bir alifatik hidrokarbondur ve doğal olarak bulunan yaklaşık 600 karotenoidden bir tanesidir. Likopen; domates, karpuz, pembe greyfurt, kuşburnu ve papayada bulunan ve onlara rengini veren en önemli karotenoiddir (4). Likopenin oksidatif stresi azaltma yeteneğine bağlı olarak koroner kalp hastalığı, osteoporoz, tip 2 diyabet gibi kronik hastalıkların meydana gelme riskini düşürdüğü ileri sürülmektedir .

β-Karoten: Likopen gibi hidrokarbon karotenoidler sınıfına giren β-karoten, bitkilere sarı, kırmızı ve turuncu renklerini verir. Özellikle havuç gibi turuncu renkli meyve ve sebzelerde bol miktarda bulunan β-karoten ısıya, oksijene ve ışığa son derece duyarlıdır. Bu nedenle, gıda endüstrisinde renk katkı maddesi ve antioksidan olarak kullanılmaktadır . β-karoten, A vitaminin provitaminidir ve vücut A vitamininden yoksun kaldığı zaman vitamin A’ya çevrilir. Tokoferellere göre antioksidan aktivitesi daha düşük olduğu bulunmuştur. Yine de β-karoten, lipid peroksidasyonlarına karşı lipozomları koruma yeteneğindedir .

Lutein: Lutein sadece bitkiler tarafından sentezlenen ıspanak, lahana gibi yeşil sebzelerde bol miktarda bulunan doğal bir karotenoiddir. Hayvanlar luteini doğrudan ya da dolaylı olarak bitkilerden elde eder. Lutein yumurta sarısı ve hayvansal yağlarda bulunur. Lutein retinadaki ana pigmettir ve maküla olarak bilinen görme hassasiyetini sağlar. Lutein retinayı çok fazla ışığa karşı koruyan doğal bir göz savunucusudur .Yaş ilerledikçe retinadaki lutein miktarı azalır (5). Makulayı korumanın yanında lutein güneş ışığına karşı lensi korur ve katarakt gelişimini azaltır.

Polifenoller:

Polifenoller hemen hemen tüm meyve ve sebzelerde az veya çok miktarda bulunurlar. Fakat polifenoller bakımından meyveler sebzelere göre daha zengindirler. Polifenoller olarak isimlendirilen antioksidanlar en zengin biyoaktif bileşiklerdir.

Flavonoidler: Flavonoidler önemli düzeyde antioksidan ve şelatlama özelliklerine sahip difenilpropanoidler olup genellikle bitkilerde bulunmakta ve insan vücudunda sentezlenememektedirler. Flavonoidler serbest radikal savar olmaları, enzim aktivitelerini düzenleyici, hücre çoğalmasını inhibe edici, antibiyotik ve antiallerjen özellik taşımaları, ishal, ülser ve iltihabı önleyici ilaç gibi görev almalarından dolayı önem taşımaktadır (6). Esas kaynakları soğan, elma ve çaydır. Nar, böğürtlen, üzüm, yaban mersini gibi meyvelerin içerisinde de bolca bulunur.

Kateşinler(Flavanoller): Kateşinler en çok çayda, kırmızı şarapta ve çikolatada bulunmakta olup renksiz bileşiklerdir. Antioksidan, antikanserojen ve obeziteyi önleyici özelliklerinden dolayı büyük ilgi odağı olmuştur. Kateşinin plazma yarı ömrünün kısa olmasından dolayı nütrosötik faydalarından yararlanabilmek için sık sık tüketilmesi gerekir.

Antioksidan Vitaminler: Vitamin E (Tokoferoller), Vitamin C (Askorbik Asit)

Antioksidan Mineraller: Çinko, Selenyum, Bakır,

İnsan Vücudunda Sentezlenen Önemli Doğal Antioksidanlar

Glutatyon (GSH), Melatonin, Transferrin, Albumin, Bilirubin, Koenzim Q10, α-Lipoik Asit (LA)(7).

ORAC nedir?

Antioksidanların serbest radikalleri emme kapasitesi ORAC (Oxygen Radical Absorbance Capacity) değeri ile ölçülür. Amerika’da bulunan Boston Tufts Üniversitesi’ndeki araştırmacılar pek çok besinin ORAC değerini ölçüp bir tablo hazırlamışlardır. ORAC değeri yüksek besinlerin tüketimi antioksidan alımını arttırır, bağışıklık sisteminin güçlendirir, kansere karşı korur.(8).

Amerika’da bulunan Tufts Üniversitesi her insanın günde 3000 ORAC birimi alması gerektiğini, 5000 ORAC’IN ise maksimum koruma sağladığını bildirmiştir.

ORAC değeri yüksek olan bazı besinler ve 100 gr daki ORAC değerleri:

Meyveler: Goji ( Kurt üzümü), 25300, kuru erik 5,770, Nar 3,307, Kuru üzüm 2,830, Böğürtlen 2,036, Kızılcık 1,750, Çilek 1,540, Ahududu 1,220, Erik 949, Portakal 750, Kiraz 670, Kivi 610, greyfurt 495, Kavun 250, Muz 210, Elma 207, Kayısı 175, Şeftali 170, Armut 110, Karpuz 100,

Bitter çikolata 13,120, Sütlü çikolata 6,740

Sebzeler: Sarımsak 1,939, Ispanak 1,260, Brüksel lahanası 980, Brokoli çiçek 890, Kırmızı biber 710, Soğan 450, Mısır 400, Patlıcan 390, Karnabahar 385, Bezelye 375, Patates 300, Lahana 295, Yaprak Marul 265, Havuç 200, Domates 195, Kabak 176, Kereviz 75, Salatalık 60.

Yağlar: Karanfil yağı 10,786,875, Kekik yağı 159,590, Tarçın yağı 103.448, Okaliptüs yağı 24,157, Portakal yağı 18,898, Limon yağı 17,765, Nane yağı 5,398, Lavanta yağı 3,669, Biberiye yağı 3,309, Papatya yağı 2446,

 

Antioksidanları almak için çeşitli beslenilmelidir. Sebze ve meyve yanında yağlı tohumların ( ceviz, fındık, badem vb.) tüketimine de özen gösterilmelidir. Hazırladığınız salataların içerisine havuç, domates, greyfurt, nar ekleyebilir; üstüne zeytinyağı veya ceviz, badem ekleyerek bol antioksidanlı harika tatlar elde edebilirsiniz. Yoğurdunuzu çilek, ahududu, böğürtlen, frambuaz ve bir iki kaşık yulaf ezmesi ile karıştırıp yiyebilirsiniz. Elma, tarçın ve kırılmış cevizi karıştırıp hafif ısıtarak tatlı niyetine tüketebilirsiniz.

KAYNAKLAR

  1. Diplock A. 1998. Healty lifestyles nutrition and physical activity: Antioxidant nutrients. ILSI Europe concise monograph series, 59 p., Belgium.
  2. Gökalp H, Kaya M, Zorba Ö. 2002. Et Ürünleri İşleme Mühendisliği. Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınları, Yayın No:320, s:137 Erzurum.
  3. Taner G. 2005. Serbest Radikallere Karşı Antioksidan Savunma, Bilim Teknik, Ağustos 113: 453.
  4. Giovanucci E, Ascherio A, Rimm EB, Stampfer MJ, Colditz GA, Willett VC. 1995. Intake of carotenoids and retinol in relation to risk of prostate cancer.J Natl Cancer Inst 1995; 87:1767-1776.
  5. Hammond BR, Wooten BR, Snodderly DM. 1997. Density of the human crystalline lens is related to the macular pigment carotenoids, lutein and zeaksantin. Optom Vis Sci 74: 499-504
  6. Çapanoğlu E, Boyacıoğlu D. 2009. Meyve ve Sebzelerin Flavonoid İçeriği Üzerine İşlemenin Etkisi. Akademik Gıda 7: 41-46. Kasnak ve Palamutoğlu, / Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 3(5): 226-234, 2015
  7. Kasnak ve Palamutoğlu, / Türk Tarım – Gıda Bilim ve Teknoloji Dergisi, 3(5): 226-234, 2015
  8. Okan ve ark.ları/ Kastamonu Üni., Orman Fakültesi Dergisi, 13 (1): 48-59 ,2013
Share.

About Author

Leave A Reply